Tala kjem fram i statistikk frå Folkehelseinstituttet (FHI), som er samla inn over fem år mellom 2020 og 2024.
Svevestøv, nitrogendioksid og ozon er dei luftforureinande komponentane som bidrar mest til sjukdom og død i denne delen av verda, skriv FHI.
Finkorna svevestøv, som altså slår spesielt negativt ut i Klepp, men også i Time, er luftborne partiklar som kan pustast inn. Det kan kome frå vegtrafikk, vedfyring eller utslepp frå industrien, bygg- og anleggsverksemd, eller langvegs frå med luftstraumane.
Les svaret frå Kjersti Ohr, kommunalteknisk sjef i Klepp kommune, seinare i saka.
Høgare i byen enn på landet
Nivåa av luftforureining i Norge har gått ned dei siste 10–20 åra og er lågare enn dei fleste stadene i Europa, men framleis er luftforureininga ei utfordring i fleire byar og tettstader.
Ifølgje Statens vegvesen blir grenseverdiar for lokal luftforureining regelmessig overskrida i fleire norske byar, både svevestøv og nitrogendioksid.
I Sandnes og Stavanger er 80 og 81 prosent av befolkninga eksponert for høgare nivå av fint svevestøv enn anbefalt, som er fem mikrogram per kubikkmeter.
Landsgjennomsnittet er 45 prosent, og fylkessnittet 53. Også Time kjem dårleg ut med 62 prosent, medan Hå ligg godt under snittet med 31.
Sjølv om nivåa av luftforureining generelt er lågare i Noreg enn på resten av kontinentet, viser norske studiar ein samanheng mellom desse låge nivåa og helseeffektar, skriv FHI.
– Det er noko Klepp bør ta på alvor som ei folkehelseutfordring, fordi luftforureining over tid kan påverke helsa negativt, skriv regionsekretær Hildur Østbø i Norges Astma- og Allergiforbund, i ein e-post til Jærbladet.
Meiner kommunen bør følgje opp
Østbø i forbundets Region Vest viser til fint svevestøv er spesielt problematisk fordi partiklane er så små at dei treng djupt ned i lungene og kan kome over i blodbanen.
– Dette betyr ikkje at det er akutt helsefarleg å bu i kommunen, men sjølv relativt låge nivå over tid kan påverke helsa.
Ho viser til at langvarig eksponering kan bidra til fleire luftvegsplager og forverring av sjukdommar som astma og kols. Det er også knytt til auka risiko for hjarte- og karsjukdomar, fleire sjukehusinnleggingar og auka belastning på helsetenesta.
– Barn, eldre og personar med kronisk sjukdom er særleg sårbare grupper. Me veit også at luftforureining kan påverke barns lungeutvikling og helse over tid, skriv Østbø.
Forbundet meiner tala er urovekkande nok til at kommunen bør følgje det opp nærare.
– Når ein så stor andel av befolkninga er eksponert for nivå over eit helsebasert luftkvalitetskriterium, bør kommunen undersøke kva lokale kjelder som bidrar mest, og kva tiltak som kan redusere eksponeringa for innbyggjarane.
– Tala kjem frå modellberekningar
Tala blei synleggjort i Helsedirektoratets folkehelseprofil, som samlar statistikk om kommunar, bydelar og fylke.
Basert på denne, får politikarane i Klepp ei sak til politisk behandling i desse dagar.
I sakspapira belyser kommunedirektør Torild Lende Fjermestad at eksponeringa av denne forma for luftforureining er «betydeleg» høgare enn både fylket og landet.
– Dette inneber ei viktig lokalmiljøutfordring som potensielt kan påverke luftvegshelse og livskvalitet, skriv ho.
Kjersti Marita Ohr, kommunalteknisk sjef i Klepp kommune, skriv til Jærbladet at ho vil tru at nivåa av vedfyring og langtransportert forureining, som er blant årsakene til luftforureining, er ganske like i dei tre jærkommunane.
– Dersom det er slik at det er fleire som bur nær sterkt trafikkerte vegar i Klepp, enn i dei andre kommunane (dette har eg ikkje tal på), kan det kanskje gi utslag på slike teoretiske berekningar. For luftkvalitet blir ikkje målt i Klepp, tala kjem frå modellberekningar, forklarer ho.
Ein modell er ei teknisk berekning, der ein legg inn ein del kjende faktorar som vêret, talet på bilar i ein gitt periode, vedfyring og langtransportert luftforureining, utdjupar ho.
Ho viser til at også FHI skriv at det er ein viss usikkerheit i tala. I Noreg er det om lag 40 målestasjonar som måler desse nivåa regelmessig, noko FHI meiner er veldig få med tanke på kor stort landet er.
– Så dette er relativt grove estimat, men det beste me har.
Mange køyrer gjennom Klepp
Ohr meiner at ho ikkje har grunnlag for å seie noko om det er aktuelt med tiltak, eller om nivåa blir oppfatta som eit problem.
Dersom det er vegtrafikk som gir utslaget, meiner ho det er avgrensa kor sterke verkemiddel kommunen har.
– Klepp har som sagt mange gjennomfartsvegar, og mange som skal sørover på Jæren, køyrer gjennom Klepp. Det er mogleg at det medfører høgare trafikk i Klepp enn i Time og Hå, og dermed høgare belastning av forureining frå vegtrafikk, skriv ho.
– Dersom det er ein samanheng her, vil eit godt kollektivtilbod inkludert utbygging av dobbelspor på Jærbanen, vere viktige tiltak for å redusere biltrafikken. Dette arbeider som kjent alle jærkommunane med å få realisert.