Kuttar i skule, bar­ne­hage og spe­si­al­un­der­vis­ning: – Me må få til meir for mindre

For­kla­ringa er enkel.

– Me ser at me får færre barn og unge og fleire eldre. Derfor må me dreia ten­es­tene frå skule og bar­ne­hage mot helse, seier kom­mu­ne­di­rek­tør Anne Berit Berge Ims til Jær­bla­det.

Fleire gamle

Ho slår fast at inn­byg­gar­ta­let stig.

– Me vert fleire. Men dei me vert fleire av, er eldre, seier ho.

Fram­skri­vin­gar viser at talet på bar­n­efø­dslar vil synka mar­kant fram mot 2050, medan talet på pen­sjo­nis­tar vil dobla seg.

Ims seier dei demo­gra­fiske end­rin­gane betyr at fleire må ta ansvar for eige liv.

– Me kjem til å trenga meir fri­vil­lig­heit. Me treng at folk klarar seg sjølv så lenge dei kan. Me ønsker at folk skal bu heime så lenge som mogleg før dei treng sju­ke­heims­plass eller andre offent­lege ten­es­ter, seier ho.

Kom­mu­nar slit alle­reie i dag med å få tak i nok kva­li­fi­sert arbeids­kraft, mellom anna i omsorgsyrke.

– Fram­over har ikkje kom­mu­nane nok folk og res­sur­sar til å møta behova på same måte som i dag, rett og slett fordi me som skal betena vert færre, medan dei som treng vert fleire, seier Ims til Jær­bla­det.

Vil kutta spe­si­al­un­der­vis­ning

I for­sla­get til bud­sjett og hand­lings- og øko­no­mi­plan for 2025 til 2028, tek kom­mu­ne­di­rek­tø­ren grep og legg opp til ein grad­vis reduk­sjon av ram­mene til skule og bar­ne­hage med 32 mil­li­o­nar kroner.

– Me går ned med 19 mil­li­o­nar kroner i ram­mene på skule og bar­ne­hage. I til­legg kjem spe­si­al­un­der­vis­ning. Pen­ge­bru­ken på dette er høg i Hå. Paral­lelt med bud­sjett og øko­no­mi­plan, legg me fram ei anna sak som går på ei omstil­ling, slik at me får fleire barn og unge inn i ordi­nær under­vis­ning, fortel Ims.

Kom­mu­ne­di­rek­tø­ren seier at saka poli­ti­ka­rane fekk tysdag, går meir i detalj om kor­leis kom­mu­nen skal luk­kast med omleg­ginga.

– Me er alle­reie i gang, og har ein plan for å møta dette med ned­trekk år for år, seier Ims til Jær­bla­det.

Redu­sert bruk av spe­si­al­un­der­vis­ning skal bidra med ei inn­spa­ring på 13 mil­li­o­nar kroner.

Sam­ti­dig vil Ims styrka sat­singa på bar­ne­ver­net.

Auka utgif­ter i helse og vel­ferd

Dei 32 mil­li­o­nar kro­nene som kom­mu­nen planlegg å spara i skule- og bar­ne­hage­sek­to­ren vert flytta over til helse og vel­ferd, kor utgif­tene vert større.

Det nye bufel­les­ska­pet for unge funk­sjons­hemma i Vier­vegen på Nærbø, til dømes, vil føra med seg behov for per­so­nale når det opnar – etter planen i 2026.

Planen er at driftsmidlane til bufel­les­ska­pet, skal komma innan­for dei eksis­te­rande ram­mene til helse og vel­ferd. Det betyr, ifølge Ims, omstil­lin­gar.

– Me ser på om me kan gjera meir for mindre, for å møta dette på ein måte som gjer at me ikkje aukar bud­sjetta til helse til­sva­rande, seier Ims til Jær­bla­det.

Ho legg til at hand­te­ringa av eld­re­bølga òg må hand­te­rast inna­for dagens rammer.

Kom­mu­ne­di­rek­tø­ren slår fast at kom­mu­nen er nøydd til å rigga om for å møta dei demo­gra­fiske end­rin­gane. Ho har tru på at det skal gå.

– Me veit at me klarar omstil­ling. Det har me vist før. Om du går fire-fem år til­bake i tid, tenk på alt me har gjort og fått til, både med pan­demi og flykt­nin­gar, seier Ims til Jær­bla­det.

– God sty­ring

Det var òg bod­ska­pen då ho, saman med øko­no­mi­sjef Tore Span­gen og con­trol­ler Hen­ri­ette Ueland la fram for­slag til bud­sjett og hand­lings- og øko­no­mi­plan for Hå frå 2025 til 2028.

Ho minna om at Hå kom­mune er kjend for god øko­no­mi­sty­ring. Sam­ti­dig er Hå kom­mune blant dei som har aller lågast skat­te­inn­tek­ter i fylket.

– Det gjer at me må ha ekstra god sty­ring på kom­mu­ne­øko­no­m­ien, sa Ims.

Ho la til at når Agenda Kaup­ang dei tre siste åra har lista Hå blant dei ti kom­mu­nane i Noreg med best øko­no­misk sty­ring, seier det noko om kul­tu­ren.

– Me set tæring etter næring, sa Ims.

I åra som kjem, vert balan­se­gan­gen vans­ke­le­gare.

Gjelda veks

I åra fram­over satsar kom­mu­nen på eit netto drifts­re­sul­tat på 1,75 pro­sent av drifts­inn­tek­tene. Det er heilt i tråd med mål­ta­let i kom­mu­ne­pla­nen, men sam­ti­dig er eit slikt resul­tat lågare enn det har vore tid­le­gare år.

Målet for dis­po­si­sjons­fond – pengar på bok – er det same: Rundt 20,5 pro­sent av drifts­inn­tek­tene i 2025 og 20,8 pro­sent av drifts­inn­tek­tene i 2028

Det som utford­rar kom­mu­ne­øko­no­m­ien, er at gjelds­gra­den veks.

Rett nok vil kom­mu­ne­di­rek­tø­ren skyva byg­ginga av ny skule på Vig­re­stad ut av denne øko­no­mi­pla­nen, men kom­mu­nen skal fram­leis inves­tera for 1,17 mil­li­ar­dar kroner, ei auke på 124 mil­li­o­nar kroner frå førre plan.

Om lag ein tred­je­del av dette kan hen­tast frå sals­inn­tek­ter, til­skot på enkeltprosjekter, moms­kom­pen­sa­sjon og dis­po­si­sjons­fond, men to tred­je­de­lar kjem frå nye låne­opp­tak.

Det samla låne­opp­ta­ket for heile peri­o­den kjem på 816 mil­li­o­nar kroner. Det skjer sam­ti­dig som ren­te­ni­v­ået gjer låna dyrare enn før.

Hen­ri­ette Ueland gav dei fram­møtte eit prak­tisk eksem­pel. Den nye brann­sta­sjo­nen på Nærbø er venta å kosta 200 mil­li­o­nar kroner.

– Hadde me lånt denne summen i 2021, måtte me betalt rundt tre mil­li­o­nar kroner i årlege ren­te­ut­gif­ter. Dette belø­pet stig til åtte mil­li­o­nar kroner, for å låna same sum, i 2025, sa Ueland under fram­leg­ginga.

To mil­li­ar­dar kroner

Bud­sjet­tet dei la fram tysdag, har ei ramme på rundt to mil­li­ar­dar kroner.

Av dette kjem 34 pro­sent frå skatt på eigne inn­byg­ga­rar pluss skatteutjamningsmidler, sidan Hå har lågare skat­te­inn­gang enn lands­gjen­nom­snit­tet. 37 pro­sent kjem frå stat­lege ram­me­til­skot og 29 pro­sent frå andre inn­tek­ter – i hovud­sak inn­tek­ter kom­mu­nen sjølv styrer, som SFO-beta­ling, ten­es­ter i heimen, kom­mu­nale avgif­ter og så bort­et­ter.

Men, som øko­no­mi­sjef Tore Span­gen vittig for­mu­lerte det under bud­sjett­fram­leg­ginga tysdag denne veka, er bud­sjet­tet først og fremst ein plan for kor­leis ein kan gjera inn­tek­ter om til utgif­ter.

For kom­mu­nen går 68 pro­sent av dei to mil­li­ar­dar kro­nene ut i løn. Fire pro­sent går til ned­be­ta­ling av lån, medan 23 pro­sent er «andre utgif­ter» – det kom­mu­nen bruker på sku­le­ma­te­ri­ell, medisinar, ved­li­ke­hald, med meir.

Dei 1,75 prosentane som står igjen, er det for­venta drifts­re­sul­ta­tet – pengar som kan set­tast av i dis­po­si­sjons­fond.

– Opp­vekst og kultur og Helse og vel­ferd er dei områda som tar den stør­ste delen av utgif­tene våre, sa Span­gen og la til at det er dei same ten­este­områda som i størst grad er i kon­takt med inn­byg­ga­rane

Ten­este­områ­det sam­funn, som blant anna styrer plan­leg­ging, miljø, land­bruk, vann og avløp og tek­nisk drift, står for fire pro­sent av utgif­tene. Ten­este­områ­det eige­dom, som driv med plan­leg­ging, byg­ging, for­valt­ning og ved­li­ke­hald av kom­mu­nale bygg, står for ti pro­sent av utgif­tene.

Fire pro­sent går til sent­ral­ad­mi­nist­ra­sjo­nen. Dei driv med løn­nings­opp­gå­ver, per­sonal, admi­nist­ra­sjon, infor­ma­sjons­tek­no­logi og rek­ne­skap. Den siste pro­sen­ten går til drift og inves­te­rin­gar i kyrkja.

Fleire års­verk

I nabo­kom­mu­nen Time er den øko­no­miske situa­sjo­nen tøff. Der føre­slår kom­mu­ne­di­rek­tø­ren store inves­te­rings­kutt og ein reduk­sjon i talet på til­sette.

Det er ikkje til­fel­let i Hå.

Her er kom­mu­nen venta å veksa med 18 års­verk til neste år.

Halv­par­ten av denne veks­ten kjem innan opp­vekst og kultur. I hovud­sak skul­dast dette at kom­mu­nen må til­setta fleire i SFO som følge av at regje­ringa har bes­temt at tred­je­klas­sin­gar skal få gratis SFO. Auken i talet på flykt­nin­gar gjer at kom­mu­nen òg må til­setta fleire i dei kom­mu­nale bar­ne­ha­gane.

Innan Helse og vel­ferd kjem det to nye års­verk i psy­kisk helse og rus­vern og to nye års­verk innan­for bru­kar­styrt per­son­leg assis­tent.

Resten av auken kjem i ten­este­områ­det Sam­funn. Brann­ve­se­net utvidar med eit års­verk. Nye års­verk innan pro­sjekt og utbyg­ging og tek­nisk drift vert finan­si­ert via .

Då Jær­bla­det snakka med kom­mu­ne­di­rek­tør Anne Berit Berge Ims i for­kant av at ho la fram bud­sjet­tet og øko­nomi- og hand­lings­pla­nen, nytta ho høve til å skryta av dei til­sette for deira bidrag i bud­sjett­ar­bei­det.

– Det er veldig mange flinke med­ar­bei­da­rar som har bidratt i dette lag­ar­bei­det, sa ho.

Poli­ti­ka­rane vedtar ende­leg bud­sjett for 2025 og hand­lings- og øko­no­mi­plan for 2025 til 2028 i kom­mu­ne­sty­re­mø­tet 12. desem­ber.