Det var ein gong at sjøvegen var den einaste, og at båtane batt landet saman.

Og når kvelden kom, blei trebåtane dratt opp langs fjæresteinane for å kvile seg under eit saltak.

Dei fleste båtane har for lengst blitt pinneved, men langs kysten står enno 100.000 små båthus – naust – som minner om korleis vi ein gong levde.

Nei, vent. Å seie at dei «står» er litt for raust.

Rettare er det å seie at nausta har lagt seg i eit slags stabilt sideleie, utan at nokon kjem med den siste olja.

Er det like greitt?

Nei, insisterer Ove Losnegård, som er snikkar og båtbyggjar ved Jensbua kystkultursenter i Fjaler.

For sju år sidan tok han initiativ til å starte ein ambulerande «redningsgruppe» som reiser omkring for å sikre gamle båthus før dei glir på sjøen.

For sju år sidan tok Ove Losnegård initiativ til ei mobil «redningsgruppe». Sidan den gong har denne uvanlege ambulansetenesta rykt ut og berga over tjue naust frå å gli ut i fjæra.
For sju år sidan tok Ove Losnegård initiativ til ei mobil «redningsgruppe». Sidan den gong har denne uvanlege ambulansetenesta rykt ut og berga over tjue naust frå å gli ut i fjæra.

– Heldigvis er dei andre i dugnadsgjengen litt yngre enn meg, seier Losnegård (65).

– Så det er ikkje berre gubbar som bryr seg om gamle bygningar?

– Heh, berre nesten! Her er også mange damer. Vi er ei salig blanding av profesjonelle tømrarar, handverkarar og frivillige.

Resepten er ein kombinasjon av akutt handverk, «førstehjelp» og kunnskapsformidling. I den rekkefølga.

Altså inga totalrenovering, men akutt sikring: Tette taket, rette opp grindverk som sig, og sikre fundamentet før alt håp er ute.

Til gjengjeld må eigaren stille med kost og losji, og forplikte seg til å fullføre restaureringa på sikt.

– Nokon må rope alarm

– Gudskjelov for at det ennå finst sentimentale tullingar som meg, seier den prislønte fotografen Oddleiv Apneseth (71).

– Nokon må rope alarm på vegner av nausta.

– Tilhøyrar du den siste generasjonen med «sentimentale tullingar» som framleis bryr seg om desse bygningane?

– Nei. Folk blir heldigvis meir interessert i historie når dei blir eldre.

I tospann med forfattar Eva Røyrane har Apneseth reist land og strand rundt for å dokumentere tilstanden til den mest vêrutsette delen av norsk kulturhistorie: nausta.

Resultatet er boka Naustlandet.

På vegen finn dei handverkarar, minneforvaltarar, tradisjonsberarar og andre «tidsforrædarar».

Konklusjonen er likevel at eit stykke norsk kulturarv står til nedfalls, og at dei gamle båthusa kjempar ein kamp på fleire frontar:

  • Mot vêr og vind og brenningar, som tek det norske byggeforbodet i strandsona svært bokstaveleg.
  • Mot ei tid og ein modernitet som ikkje lenger har bruk for dei.
  • Og mot «firkanta reguleringar», som gjer at eigarar som vil gi sjøbuene nytt liv som gjestebustad, ølbryggeri, heimekontor, skrivestue eller anna stangar mot lovverket.

I mellomtida blir vêret berre enda våtare og villare, og dei gamle husa står ubrukt.

Til bølgene tar dei ei vinternatt.

– Nausta definerer oss som nasjon

Frostrøyken dansar over vatnet. Ved Førdefjorden gnistrar båthusa i den iskalde februarsola.

For støasom leiar opp til naustet, er livet enkelt.

Om ho er for slak, blir vegen for lang. Og om ho er for bratt, blir det for tungt å dra opp båten.

I det gamle fiskebondesamfunnet visste derfor alle at støa måtte ha ei helling på åtte grader, og at lunnane måtte bli smurd med grakse, botnfallet i trantønna som ein gong fanst i alle naust.

Naust i Jølster
Langs heile kysten står dei som vêrbitte katedralar i fjøresteinane – tause vitne om eit liv bunde til havet. Er vi i ferd med å miste sjølve hjarteslaga i kystkulturen vår, eller kan eit nasjonalt krafttak berge dei gløymde katedralane før bølgjene tek dei for godt? Bilete frå Jølster. Foto: Torje Bjellaas / NRK

– Naustet er kanskje den bygningstypen som har hatt mest å seie i landet si historie, seier generalsekretær i Fortidsminneforeningen, Ola Harald Fjeldheim.

Han viser til at Noreg er bygd på båt og fiske. Ikkje berre på kysten, men også langs innsjøane på Austlandet.

– Desse bygga er med å definere oss som kystnasjon. Og dei kan få ny bruk. Å la dei forsvinne er rett og slett for dumt.

– Ei fallitterklæring om bygningane forvitrar

I fleire tiår har Sverre Sangolt dokumentert korleis naustmiljøet går til grunne i Øygarden kommune utanfor Bergen.

Styreleiaren i foreininga Nytt i Naust trur likevel at dei gamle «spøkelseshusa» kan stå opp igjen som bruksbygningar med sydande liv – om dei berre får litt meir kjærleik.

Og om plan- og bygningsloven blir litt meir smidig.

I haust skreiv han eit ope brev til dei folkevalde på Stortinget:

«Noreg er ein kystnasjon og det vil vera ei fallitterklæring om bygningane og kulturmiljøet skal forvitra. No kviler dette på dei nye representantane sine skuldrer. Skal ein berga desse gamle bygningane, må lova endrast».

Til grunn ligg ideen om at vern og bruk går opp i ei høgare eining: Berre bygg som er i bruk blir tatt vare på.

Resonnementet går vidare: Om myndigheitene vil bevare dei gamle sjøbuene, kan ikkje løyva til bruksendring sitte så langt inne som dagens plan- og bygningslov påbyr.

– Naust er særleg utsette

– Hus utan bruk er i den mest utsette perioden i sitt liv, seier Olle Christer Stenby, som er fagsjef i Bygg og Bevar.

Han viser til at eigarar flest har få grunnar til å halde bygningar ved like – med mindre dei tener ein funksjon.

– Derfor er naust og andre uthus som er knytt til eldre driftsformer særleg utsette. Ikkje alle bygg kan eller skal takast vare på.

I dag er rundt 6000 bygningar freda fordi dei er «ein uerstatteleg del» av den norske kulturarven.

Dei færraste nausta oppfyller krava til nasjonal freding, men kan få status som «verneverdig», i tråd med den nye vernestrategien som regjeringa ferdigstilte i fjor.

– Endra klima og kraftigare nedbør er ei belastning for bygningar og forhistoriske spor langs kysten, seier klima- og miljøminister Andreas Bjelland Eriksen.

– Men vi ser samtidig at det er eit stort engasjement for kulturarven, så det er absolutt håp for nausta!

– Gamle bygg er meir enn restar frå fortida

2026 er det for første gong sett av friske pengar på statsbudsjettet til den nye verneplanen, som har «Naustet – der vi går i land» som eitt av tre satsingsområde.

Pengane blir i sin tur forvalta av Riksantikvaren, Kulturminnefondet og fylkeskommunane.

Målet er at tilskota finn vegen fram til private eigarar og frivillige kystkulturlag som kan redde båthusa før det er for seint.

– Det er framleis håp for naustlandet Noreg, men ikkje utan bevisste val, seier David J. Sandved, som er seksjonsleiar for kulturarv i Vestland fylkeskommune.

Han presiserer at det verken er «mogleg eller ønskeleg å ta vare på alle naust».

– Endring er ein del av historia, og ikkje alle hus kan eller skal reddast.

– Samtidig er gamle bygg meir enn restar frå fortida. Dei ber kunnskap, identitet og minne. Når naust forsvinn, bør det vere fordi vi har gjort eit bevisst val, ikkje fordi dei blir ståande utan bruk eller meining.

– Fleire ser kvaliteten i gamle bygg

Storparten av dei gamle nausta som står i dag, er bygd på 1800-talet. Nokre få er frå 1500-talet, litt fleire frå 1600- og 1700-talet.

Så lenge det varer.

Ein NIKU-rapport frå 2020 bruker Samnanger kommune i Vestland som eksempel. Her er 49 prosent av alle naust og sjøhus blitt borte sidan år 2000.

Forfattar av Naustlandet, Eva Røyrane, er likevel håpefull.

Ho karakteriserer nausta som «dei gløymde bygga» i det norske fjordbondesamfunnet, men trur dei kan få nytt liv «om det er vilje til det».

– Eg aner ei viss haldningsendring. Det er fleire som pussar opp den gamle trebåten, og det er fleire som blir oppmerksame på kvaliteten i gamle bygg.

– Det er som om fleire ser verdien i det langsame livet.

– Du er sikker på at dette ikkje berre er ønsketenking?

– Det er i alle fall kallet mitt: Å minne folk om kva slags kvalitetar som er i ferd med å gå tapt.